ხელისუფლება უნდა შეცვალო არჩევნებით და არა მორიგი პუტჩით თუ რევოლიუციით

1.რატომ იყენებს ოპოზიცია 9 აპრილს ? რატომ არა 8 და რატომ არა 12 აპრილს ? დასვენების დღეს, 9 აპრილს გამოსული ხალხის რაოდენობის გამოყენება უნდათ ? ეს ხომ არაეტიკურია ?

- ჩემი აზრით, მხოლოდ იმიტომ, რომ ოპოზიცია საქართველოში ანტიქართულად არის განწყობილი და რაც კიდევ უფრო უარესია – პრორუსულად! თუ არ ვცდები 2009 წლის 9 აპრილის იდეის ავტორი არის ნინო ბურჯანაძე, რომლისთვის 1989 წელს 9 აპრილი მისი საბჭოური იდეალების კრახია! ამიტომაც, ზუსტად, ბურჯანაძესა აქვს რუსეთის მიერ ( მე კი მგონია რომ ინიციატივა თვითონ გამოაჩინა ! ) დავალებული იარაღიანი პროვოკაციის მოწყობა.
ჩემთვის, როგორც 1989 წლის 9 აპრილის აქციის აქტიურ მონაწილისათვის, ეს მხოლოდ არაეთიკური კი არა ცინიკური, დანაშეულებრივი და ქართველი ხალხის, ქართული სახელმწიფოს მიმართ მტრული აქციაა !!!
9 აპრილი მისიის ასრულებით გაბრწყინებული ტრაგიკული თარიღია. 89-ში დაღვრილი უდანაშაულო მსხვერპლის წმიდა სისხლი შეიწირა უფალმა და 91-ში გლოვის დღე სიხარულად მოგვიძღვნა.
მაგრამ ამათ კი ეს განწმენდილ გაბრწყინებული ტრაგიზმი ისევ უკან სურთ მიაბრუნონ. არ ესმით, რომ ქართული ხელისუფლების წინააღმდეგ ავადმყოფიურ ზიზღზე არ შეიძლება დააფიქსირო საკუთარი არსებობა საქართველოს პოლიტიკურ სცენაზე ?! უვიც - უქნარები, სხვისი ხელისშემყურენი, რუსეთის სპეცსამსახურების აგენტები (უმრავლესობა), რომელთაც 2003 წლიდან ყველა არჩევნები წააგეს !!! არა და თავის დროზე სწორედ მათ შეუწყეს ხელი სააკაშვილის ხელისუფლებაში მოსვლას. ეგონათ რომ მერე მოუვლიდნენ მას. მაგრამ მოხდა პირიქით: სააკაშვილმა მოუარა მათ ! აღმოჩნდა მათზე ჭკვიანი და რაც მთავარია ”დინების თანმხვედრად მცურავი”!
ნურავინ ფიქრობს, რომ მე დღევანდელი ხელისუფლების მომხრე ვარ. მათგან განსხვავებით ჯერ კიდევ 2003 წლის 23 ნოემბერს დავწერე ქართულ პრესაში, რომ “ ხელისუფლებაში ნეო-ბოლშევიკები მოვიდნენ…”. მათ -ახალგაზრდებს აბსოლიუტურად არ აინტერესებთად, რომ თუნდაც კარგი მიზნების მისაღწევად კანონიერ ჩარჩოებში ემოქმედათ ?! ხშირად იღებდნენ ვოლიუნტარისტულ გადაწყვეტილებებს ?! ამის გამო ბევრი შეცდომა დაუშვეს, მაგრამ იმასაც ვერ უარვყოფ, რომ საერთაშორისო ასპარეზზე ბევრს მიაღწიეს.
საკუთარ შეცდომებზე ბევრი რამ ისწავლეს, უკეთესად მართავენ პროცესებს, ბევრი ცდის მერე ახლა როგორც იქნა ნორმალური პრემიერ-მინისტრი დანიშნეს. შეიძლება ითქვას გაარტყეს 100%-ში. ნიკა გილაური კი ნამდვილად უნიჭიერესი მმართველია (ამჟამინდელი ტერმინოლოგიით– მენეჯერი ).
ჩემი მთავარი თეზაა, საქართველოში უნდა მორჩეს პუტჩისტური მუდამმომქმედი ბანდის თარეში. ხელისუფლება უნდა შეცვალო არჩევნებით და არა მორიგი პუტჩით თუ რევოლიუციით. უნდა შეწყდეს კიტოვანების, ხაინდრავების, ძმები ბერძენიშვილების, ზურაბიშვილების (1990 წლებში აქტიურად გამოდიოდა ემიგრანტულ პრესაში ზვიად გამსახურდიას წინააღმდეგ !), ნათელაშვილების და მაგათნაირების, საქართველოს მტრების, ანტისახელმწიფოებრივი მოღვაწეობა. ეს ოპოზიცია არ არის. ოპოზიცია იგებს არჩევნებს და ცვლის ხელისუფლებას. ეს არის რუსეთის მიერ გააქტივებული აგენტურა !!!
გული მწყდება მხოლოდ კოკო გამსახურდიაზე და მიკვირს მამამისის მკლელებთან ერთად ჯდომა როგორ შეუძლია. ხალხს ვერ მოატყუებ! როგორ ვერ მიხვდა, როცა აბაშაში ვიღაც უცნობთან უდიდესი უპირატესობით წააგო არჩევნები! ამ შემთხვევაში ხომ არ შეიძლება ლაპარაკი ფალსიფიკაციაზე, იმდენად დიდი იყო სხვაობა. უბრალოდ ხალხმა არ აპატია ზვიად გამსახურდიასა იდეალებისადმი ღალატი ! ადრეც დამიწერია, სამწუხაროა, მაგრამ ფაქტია, რომ საქართველომ დაკარგა დიდი მეცნიერი და საშუალო დონის პოლიტიკოსიც კი ვერ შეიძინა.

2. რა პარალლელს ხედავთ 1991 წლის და 2008 წლის აგვისტოს შორის. ღა შეიძლება გათამაშდეს აპრილში ?

- 1991 წლის და 2007-2009 წლებს შორის ვხედავ სრულ ანალოგოას, რუსეთი მართავს ანტისახელისუფლო ძალებს. 2007 წლის 7 ნოემბერს ხელისუფლებამ შეძლო პროვოკაციის განეიტრალება და იმედი მაქვს 9 აპრილსაც დაიცავს სახელმწიფო წყობილებას და არჩევნები ჩატარდება კანონის გათვალისწინებულ ვადაში ! ხელისუფლება საქართველოში, ჩემი აზრით ცუდია და უნდა შეიცვალოს, ოღონდ მხოლოდ არჩევნების გზით. იმედი მაქვს არჩევნებამდე საქართველოში ჩამოყალიბდება ნორმალური, ჯანსაღი ოპოზიცია. დრო კიდევ არის ! დღევანდელი ოპოზიცია კი თავის უმეტეს ნაწილში მტრულად არის გამწყობილი საქართველოს სახელმწიფოს მიმართ და მისი ადგილი ისტორიის სანაგვეზეა !!!
2008 წლის აგვისტოს კი ვთლი გარდაუვალ პროცესად, რუსეთმა გადაისროლა საქართველოში თავისი ჯარის ყველა ბრძოლისუნარიანი ნაწილი. მეამაყება, რომ ქართულმა ჯარმა გმირულად იბრძოლა. გმირი ჯარისკაცები გვყავს ! ერთად-ერთი რაც დაგვაკლდა ეს ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემაა. ამას კი წლები უნდა. იგი ძვირადღირებულია არა მხოლოდ ფინანსური თვალსაზრისით მის ათვისებას წლები დასჭირდება.
აი, გაიძახიან, რატომ წამოეგო პროვოკაციას ??? რა პროვოკაცია ? ეს იყო თავდასხმა საქართველოზე და გეგმაში იყო თბილისის აღება, საქართველოს ხელისუფლების დამხობა და მარიონეტული ხელისუფლების „ დანიშვნა“ საქართველოში! ამიტომაც აირჩიეს ეს დრო, როცა ოლიმპიადა იხსნებოდა და ყველა დასავლეთის ლიდერი იყო პეკინში. ბლიცკრიგი იყო დაგეგმილი, მარში თბილისზე! მ.სააკაშვილს შემიძლია ბევრი პრეტენზია წაუყენო, მაგრამ ცხინვალის კონფლიქტი გარდაუვალი იყო. ხალხი ვინც გამსახურდიას ბრალად სდებდა „აპარტეიდული კანონის მიღებას“ აფხაზეთის წინააღმდეგ, ვინც დანისპირზე მობალნსე ხელისუფლებას აფხაზეთთან დიალოგის პოლიტიკას უწუნებდა ვინც ხელისუფლების უზურპირების შემდეგ პირველი რაც ჩაიდინა „ფსოუს წყლის დასალევად“ გაეშურა, რომლებიც „ერთსტადიონ ხალხს“ ფაქტიურად მასხრად იგდებდა. დღეს მათი მიერ მოწყობილი მარადიორობის გამო მთელ ქართველ ხალხის სახელით „ჰატამზაიტობს“. რა უფლებით?
ეს თქვენ იყავით რუსების მარიონეტები მაშინ და ეს ისევ თქვენ დასცინით და მასხრად იგდებთ ჯერ კიდევ „ჩვილობის ასაკის“ ქართულ არმიას. ქართულ არმიას რომელმაც მართლაც აჩვენა რომ ჯარია და არა ბანდიტ –კრიმინალ-ნარკომანთა ხროვა რომელსაც გენერლად „ტაუ“-ს ლეიტენანტი უდგას და რუქა და გლობუსი ვერ გაურჩევია ერთმანეთისაგან.
დღეს ეს ხალხი უკანა რიცხვით იწუნებს ქართული არმიის საბრძოლო მოქმედებებს და მათ მხარს უბამს სალომე ზურაბიშვილი რომელიც წითელი უბნის დაბობვასაც არ აღიარებდა და ქართველებს აბრალებდა საკუთარი თავი თავად დაიბომბესო. სირცხვილია !

3. რატომ ვერ პოულობს ოპოზიცია საერთოს? რა სჭირს ?

- იმიტომ, რომ ეს არ არის ბრძოლა ხალხის კეთილდღეობისათვის, ეს არის პირადული ბრძოლა ხელისუფლებისთვის, სკამისთვის ! ამიტომ შეუძლებელია მოლაპარაკება, როცა იდეა და გეგმა საქართველოს გადარჩენის არა გაქვს, როცა ყველას თავისი ამბიცია აქვს თანამდებობის დაკავებაზე. პარლამენტის მანდატებზე მხოლოდ იმიტომ თქვეს უარი, რომ პარლამენტში კანონებზე მუშაობაა საჭიროა. იქ „კაი ბიჭები” კანონშემოქმედებით საქმიანობას „ჯიგრულად” ვერ აწარმოებენ. წარმოიდგინეთ, რომ „გრეჩიხამ” წაიკითხოს რაიმე კანონი და შენიშვნები გააკეთოს გარდა „შეგინება-დაგინების” განმარტებისა?
თენგიზ სიგუას, თენგიზ კიტოვანს, ჯაბა იოსელიანს, ედუარდ შევარდნაძეს და სხვა პუტჩისტებს რა უნდოდათ რუსეთის დავალების შესრულების გარდა? სიგუას ეგონა თავად მოდიოდა ხელისუფლებაში და სიცრუეს სიცრუეზე აბამდა, მაგრამ აღმოჩნდა, და ეს ბეიკერმა 92 წლის იანვრის თვეშივე შეაგნებინა, რომ თურმე შევარდნაძის მოსაყვანად „გამოიყენს”, ისევე როგორც კიტოვანი, როგორც ჯაბა და მისი კრიმინალები.

4.აგვისტოში რომელიმე ოპოზიციონერი პრეზიდენტი რომ ყოფილიყო, რას მოიმოქმედებდა ?

- ე.ი. 2008 წლის 5 იანვარს თუ ოპოზიციონერს აირჩევდნენ („გრეჩიხა”, ან ბ.პატარკაციშვილი, ან შ.ნათელაშვილი ან დ. გამყრელიძე), იანვარში თუ ვერ მოასწრებდა, თებერვაში მაინც მოაწერდა ხელს რუსეთთან სამშვიდობო ხელშეკრულებას ( ე.წ. ახალ გეორგიევსკის ტრაქტატს კიდევ უფრო უარესი რედაქციით). ამიტომ აგვისტომდე საქმე არ გაიწელებოდა და აგრესია რუსეთს არ დასჭირდებოდა !

5. ხო თუ არა აგვისტოს ეს ომი გარდაუალი იყო ?

- დიახ, ბატონო, აგვისტოს ომი გარდაუალი იყო ! რუსეთს არ აწყობდა ნატოში შესვლის მოსურნე საქართველოს ხელისუფლება ! დააპირა მისი დამხობა სამხედრო ძალით, რადგან ოპოზიციამ თავი ვერ გაართვა ვერც საპრეზიდენტო და ვერც საპარლამენტო არჩევნებს

6. იყო თუ არა გამსახურდიას დამხობა გარდუვალი და როგორ აფასებთ კიტოვანის რუსეთის მოქალაქედ გახდომას ?

- ბევრი ჩემი მეგობარი თვლის რომ გარდაუვალი იყო ! ჩემი აზრით შეიძლებოდა ხელისუფლების დაცვა, მაგრამ იმდენი ფარული, ღია და გავლენის აგენტი იყო, რომ მათ შეძლეს ძალოვანი სტრუქტურების პარალიზება და ხელში ჩაგდება. ამაში ყველაზე დიდი სამარცხვინო მოღალატური როლი შეასრულეს ვაჟა ადამიამ, დილარ ხაბულიანმა და რომან გვენცაძემ. მიუხედავათ ყველაფრისა, დეკემბრის ბოლოს პუტჩისტები პრაქტიკულად განადგურებულები იყვნენ. მხოლოდ რუსეთის ჯარის პირდაპირმა ჩარევამ გადაარჩინა ისინი სრული კრახისაგან! შეშინებულები თენგიზ სიგუა და თენგიზ კიტოვანი ღამეს ბეპაევის კაბინეტში ათენებდნენ ?!
დაუფასა „ხაზეინმა” კიტოვანს ღვაწლი, ეტყობა სამხედრო პენსიასაც უხდის. ამის წინათ, ვნახე ტელევიზიით, ეტყობა ღმერთმა უკვე დასაჯა და პარალიზებულია, ენას ძლივს ატრიალებს, სადღაც შემეცოდა კიდევაც. ეჰ, თენგო, არ ჯობდა ჯაბასთან ერთად მომკვდარიყავი? ახლა დიდუბეში იქნებოდი ...

7. ამ გადასახედიდან მაშინდელი მთავრობის რა შეცდომებს ამჩნევთ ?

- პირველი შეცდომაა, რომ ვერ შევძელით კანონიერი ხელისუფლების დაცვა, ვერ დავიცავით სახელმწიფო. დანარჩენს არა აქვს პრინციპული მნიშვნელობა. მეორე და მთავარი შეცდომა იყო, რომ ვერ დავიცავით დამოუკიდებელი საქართველოს პირველი პრეზიდენტი. საერთოდ, ჩემი აზრით, არ უნდა ჩამოსულიყო დასავლეთ საქართველოში, ეს იყო საბედისწერო შეცდომაა! მაგრამ ბედნიერი ვარ რომ ჩემს პრესიდენტს ვერავინ დააბრალებს ქართველებს ესროლაო. არადა სულ მარტივი იყო თბილისის ზღვაზე “გამაგრებული” თენგიზების ლიკვიდაცია. თუმცა არსებობს სხვა მოსაზრებაც, რომ იქნებ მაშინ საქართველო 92-93 წლები თავიდან აიცილებდაო. არ ვარ დარწმუნებული, რომ რუსეთი ასე მარტივად დათმობდა სამხრეთ კავკასიაში ჰეგემონიას. ჩვენი ხელისუფლება უმწვავეს ცაიტნოტში მოქმედებდა, მაგრამ გადახედეთ იმ დროს მიღებულ კანონებს და ნახავთ, რომ მძიმე ნაბიჯებით, მაგრამ მიზანდასახულად მივიწევდით სრული დამოუკიდებლობისაკენ. დღევანდელი გადასახედიდან ხომ ნათლად სჩანს, რომ არა ხელისუფლების შეცდომები, არამედ სხვადასხვა ინტერესების მცირერიცხოვანი, მაგრამ რუსული იდეოლოგიურ-საინფორმაციო-ფინანსურ-სამხედრო უზრუნველყოფით წელგამაგრებულმა ვაი-ოპოზიციამ დაამხო არა გამსახურდია და ეროვნული ხელისუფლება არამედ ეროვნული სახლმწიფო.…

8. როგორ აფასებთ სააკაშვილის ყოფილი თანაგუნდელების გაოპოზიციონერებას, რამდენად სანდოა მათი პრინციპები ?

- ვისზე ვისაუბროთ პროფესსიონალ დამამხობლებზე? ხაინდრავაზე, რომელიც გადაყენებიდან სამი დღე იყო ატუზული სააკაშვილის მისაღებში და გამაგებინოს რატომ გადამაყენაო? კგბ-ეს გენერლის შვილსა და უშიშროების თანამშრომელზე რომელსაც აგერ ორი დღის წინ ახელია თვალები? შევარდნაძის “ასინეთა” კუკავაზე? ფიქრია ჩიხრაძეზე, რომელსაც მისსივე სიტყვებით უნივერსიტეტის ბაღში უნდა მოეკლა თავი თუ საქართველოში შევარდნაძე დაბრუნდებოდა? უპრინციპო რესპუბლიკელებზე თუ გამყრელიძეზე, რომლებიც საკუთარი საპარლამენტო რესპუბლიკა თუ კონსტიტუციური მონარქია დავიწყებიათ და საპრეზიდენტოდ გამზადებულ ალასანიას ჩაბმიან იქნებ გაგვათრიოსო. ალასანიას მთელი დამსახურება და მიღწევა კი დღემდე მხოლოდ სხვისი დაწერილი ტექსტის გაეროში წაკითხვით ამოიწურება. ნინო ბურჯანაძეზე და სალომე ზურაბიშვილზე ზევით დავწერე, მაკვირვებს მხოლოდ ერთი რამ: საიდან ასეთი ზიზღი ქართული სახელმწიფოს მიმართ? მაგრამ მეორეს მხრივ არც იმის აღქმა შემიძლია, რომ წარმოუდგენელია საგარეო საქმეთა მინისტრად გყავდეს საომარ მდგომარეობაში მყოფი ქვეყნის მოქალაქე. ასეთი რამ ეტყობა მხოლოდ დღევანდელ საქართველოშია შესაძლებელი.

9. როგორ ფიქრობთ, რატომ არ აცხადებს ოპოზიცია თავის პროგრამას ანუ რას მოიმოქმედებს იგი თუ სააკაშვილი გადადგა და როგორ აპირებს მიტაცებული ტერიტორიების დაბრუნებას?

- ასე ვუპასუხებ:
1. არა აქვთ ეს პროგრამა.
2. იციან, რომ არ გადადგება (არც უნდა გადადგეს !), ამიტომაც იძახიან, ჯერ ჩავიგდოთ ხელში ხელისუფლება, მერე ვიმსჯელოთ რა ვქნათ ?!
და მერე უკვირთ ხალხი 3 და 4%-ს მეტს რომ არ აძლევთ. მე კი არ მიკვირს, რადგან ხალხი ხედავს, რომ ამათ ქვეყანა და ხალხის სოციალური პრობლემები კი არ ადარდებთ, არამედ ამ ხალხის მასას ამოფარებულებს, სურთ მათი ხელებით ნარის გლეჯა და ხელისუფლებაში მოსვლა, ახლა ჩვენი ჯერიას პრინციპით.

10. 31 მარტს სრულდება 18 წელი რეფერენდუმიდან. რას მიაღწია საქართველომ და რა დაკარგა მან ამ 18 წლის განმავლობასჰი?

- საქართველომ აღადგინა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა, გახდა გაეროს წევრი, ბევრი სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრი. არის კანდიდატი ნატოს წევრობის და ევროკავშირთან აქვს განსაკუთრებული ერთიერთობები !
დროებით დავკარგეთ ტერიტორიები, მაგრამ აღვადგენთ კონტროლს და საქართველო ისევ ერთიანი და განუყოფელი იქნება! ასრულდება მერაბ კოსტავასა და ზვიად გამსახურდიას ოცნება.
სხვათა შორის 31 მარტი განსაკუთრებული დღეა. იგი ხომ საქართველოს, მისი დამოუკიდებლობისათვის, ზვარაკად შეწირული პირველი პრეზიდენტის დაბადების დღეა. ზვიადი წელს 70 წლის გახდებოდა. ბედნიერი და ამაყი ვარ რომ მისი იდეების ერთგულების გამო “ზვიადისტი” მქვია.


11. როცა ევროპამ, ფაქტობრივად, ზურგი შეგვაქცია, რა რჩება საქართევლოს? ვფიქრობ, რომ აბსურდია იმაზე საუბარი, რომ ჩვენ შევძლებთ მარტოკამ დავიცვათ დამოუკიდებლობა.

- არ არის ისე მარტივად საქმე, ევროპის მხარდაჭერა არის და იქნება, უბრალოდ დასავლეთი ეძებს რუსეთზე ზემოქმედების ტაქტიკურ საშუალებებს. ეს რთული პროცესია და იმედი მაქვს ყველაფერი კარგად იქნება ! გაზის კონფლიქტის შემდეგ დასავლეთი ბევრ რამეს “მიხვდა”, უფრო ბრძენი გახდა, გაუქრა ბოლო ილუზიები რუსეთის დემოკრატიზაციისა. ჩვენ მარტონი არა ვართ. ევროკავშირი, აშშ და თურქეთიც გვიდგას მხარში. საქმე ისაა ჩვენ რამდენად მიზნმიმართულნი ვიქნებით, რამდენად მოვახერხებთ საკუთარი ინტერესების დაცვას და მსოფლიო პოლიტიკის ძირითად კურსთან თანხვედრას. ჩვენ ჩვენი უნდა ვაკეთოდ და ერთიანები უნდა ვიყოთ, როგორიც ვიყავით 1989 წლის 9 აპრილს !

12. როგორ აფასეთ მონარქიის აგდგენის სურვილსა და ჯერ კიდევ არ დაბადებულ ბავშვითვის ქარიზმისა და ზებუნებრივი ძალების მინიჭების მცდელობას? ფიქრობთ, რომ მეფემ, როგორი "სუპერმანი" ან "სუპერვუმენიც" არ უნდა იყოს იგი, შესძლებს სამაჩაბლოსა და აფხაზეთის დაბრუნებას? ხოლო რაც შეეხება სამეფო კარის შენახვას, ვინ შეინახავს მას? მე აქ ძალიან ბევრ ქართველს ვესაუბრე. მათ განაცხადეს, რომ წლობით ოჯახიდან შორს გადავარდნილნი, თავის ოჯახს ძლივს არჩენენ და არანაირი სურვილი არ აქვთ, რომ კიდევ ვინმე არჩინონ, ვინც არ უნდა იყოს იგი. მათ შორის საქართველოს მეფე.

- კიდევ ერთი დაპირისპირების კერის შექმნა რა საჭიროა, არ მესმის. აღვადგინეთ მონარქია, და მეორე დღეს გამოჩნდება “ოპოზიციური ჯგუფი” და აქციების მოწყობას დაიწყებს – მეფე გადადგეს ?! 1992 წელს გადააყენეს კანონიერად არჩეული პრეზიდენტი ზვიად გამსახურდია.. 2003 წელს ჩამოაგდეს თვითმარქვია, უკანონოდ არჩეული პრეზიდენტი ედუარდ შევარდნაძე. ეხლა არ უნდათ ორჯერ არჩეული პრეზიდენტი მიხეილ სააკაშვილი.
ერეკლემ II არ მოაწერა ხელი გიორგიევსკის ტრაქტატს და შეუშვა რუსეთი სამხრეთ კავკასიაში ?! მონარქია გახდა მატყუარა იდეა-ფიქსი ზოგიერთი საზოგადოებრივი ჯგუფებისთვის. ამით უბრალოდ გაურბიან აქტუალური პრობლემების გადაწყვეტას. ეს უვიცობა და უბრალოდ თანამედროვე პოლიტიკური წყობილების არცოდნაა. ერთგვარი სენია სხვისი მოიმედეობის, რომ მოვა ვიღაც და ის გვიშველის. არ არის აქ მხოლოდ მატერიალური პრობლემა. ყველა ქვეყანაში სადაც მონარქია არსებობს ეს ევოლუციის გზით გაუმჯობესებული საზოგადოებრივი წყობაა. აბსოლუტურიდან კონსტიტუციურში გადასვლა, ანუ პროგრესი. ჩვენ კი ავად თუ კარგად გვაქვს უკვე თანამედროვე რესპუბლიკა და უკან რისთვის უნდა დავბრუნდეთ. ბულგარელებმაც კი სამართლიანობის აღდგენის მოტივით მონარქია კი არ აღადგინეს მეფე პრემიერად მოიყვანეს. ვთვლი რომ დღეს პრეზიდენტის უფლებები უნდა შეიკვეცოს და უნდა დავუბრუნდეთ სახელმწიფოს მართვის შერეულ სისტემას: შეკვეცილი საპრეზიდენტო მმართველობა ძლიერი პარლამენტით.

ვიქტორ დომუხოვსკი, უზენაესი საბჭოს დეპუტატი,
პოლიტპატიმარი და პოლიტემიგრანტი,
ვარშავა, 2009 წლის 29 მარტი

გაზეთი “კვირის ქრონიკა” 6 – 12 აპრილი, 2009 წელი
ინტერვიუს უძღვება ჟურნალისტი ია მერკვილაძე

MUSKAT ROSE

MUSKAT ROSE
Producent: KINDZMARAULI MARANI
Winnica: Kvareli; Strefa mikroklimatyczna: Kachetia, GRUZJA
Wino różowe, półwytrawne gronowe o niezwykle bogatym aromacie herbacianej róży. W smaku pełne i harmonijne.
Importer: Winnice Krymu www.kmwine.eu , www.winnicekrymu.com.pl tel/fax: 022 642 07 80; tel: 498 87 88

Jestem Grużinką i już dawno przekroczyłam pięćdziesiątkę. Właśnie to zobowiązuje mnie abym dobrze się znała na Gruzińskich winach. Każdy zachwala swoje ulubione wina czy też potrawy i w sumie o gustach się nie dyskutuje, ale polecam państwu do spróbowania różowy Muskat, który produkuje „Kindzmarauli Marani”. Jestem przekonana, że i państwo docenią i zakochają się w niecodziennym i doskonałym winie które na rynek Polski weszło całkiem niedawno. Na początek zachwyci państwa jego wyśmienity kolor, bogaty i wyrafinowany aromat, zaraz potem już po pierwszym łyku przekonają się państwo, że ta uczta jest nie tylko dla oczu, że tak eleganckie, delikatne i posiadające tak nie powtarzalny styl wino nie powinno być tak tanio sprzedawane, ze naprawdę państwo mieli szczęście z tym Muskatem.

Różowe wino
Wino różowe było znane już bardzo dawno temu. Na świecie powstaje wiele ciekawych win różowych, choć w porównaniu z klasycznymi kolorami ich produkcja jest stosunkowo najmniejsza. Jednym z ważnych powodów małej produkcji wina różowego jest to, że wino to najrzadziej i najgorzej nadaje się do długotrwałego przechowywania. Przyjmuje się, że poza szczególnymi wyjątkami wino różowe powinno być wypite w ciągu dwóch lat od daty fermentacji.

Wino różowe nie powstaje z różowych winogron i nie jest mieszanką wina białego i czerwonego. Różowe wino produkuje się z ciemnych (nazywanych czarnymi) winogron bardzo podobnie do wina czerwonego. Zgniata się więc na początku procesu winogrona, aby umożliwić dostęp moszczu do skórek, które są źródłem czerwonego koloru. Inaczej jednak niż w przypadku czerwonego wina po maceracji fermentacja ze skórkami trwa bardzo krótko - kilka do kilkunastu godzin. Fermentujący moszcz odcedza się i odciska podobnie do metody stosowanej w produkcji białego wina i dalej fermentuje już jak białe wino. Powoduje to, że do alkoholu przedostaje się tylko bardzo niewielka ilość barwnika. Tak więc wino nabiera koloru różowego. Cechą charakterystyczną tego wina jest to, że posiada częściowo walory smakowe zarówno białego wina (fermentowanego bez skórek) jak i czerwonego (fermentowanego ze skórkami).

Różowe wina doskonale pasują do dań gruzińskiej kuchni, rozmaitych warzyw z orzechami, przystawek zaprawianych sosem vinaigrette, włoskiej kuchni czyli pizzy, pasty, spaghetti czy innymi makaronami z sosami pomidorowymi, owocami morza oraz potrawami z kurczaka i indyka. Różowe wina są doskonale do. W zależności od charakteru potrawy i wina można spróbować podać je nawet do tłustych potraw (wina o wysokiej kwasowości) czy pasztetu z wątróbek z rodzynkami i miodem (wina słodkie). Oczywiście różowe wino jest doskonałe jako aperitif, świetne pasuje do owoców, rozmaitych deserów, no i do samodzielnego wypicia w gorące dni.

KORPORACJA KINDDMARAULI MARANI
Wielki wkład w tworznie i rozwój winnic Kindzmarauli Marani został włożony przez Givi Sesiashvili, agronoma, jednego z najbardziej słynnych specjalistów.

Aby wino było gotowe do butelkowania musi się zestarzeć. Towarzyszy temu niejednokrotne podlewanie, usunięcie wody itp. Jak wino nabierze smaku, woń, kolor i klarowność dopiero wtedy jest ono butelkowane. Niektóre marki przed butelkowaniem starzeją się w dębowych beczkach.Nowoczesny przebieg produkcji wina jest ogromną gałęzią przemysłu polegającego na najnowszych osiągnięciach nauki i technologii. Wytwarzanie wina jest nierozłączne od uprawy winorośli. Procedura od winogrona do wina jest bardzo długa i wymaga różnorodnych działań, technik i w końcu, serca i duszy, łączących w całość proces tworzenia wina.Producent Kindzmarauli Marani została zaprojektowana przez utalentowanych gruzińskich architektów, a schemat winiarni jest bardzo podziwiany przez wielu specjalistów. Wydajność winiarni to przetworzenie pięciu tysięcy ton winogron.

Krąży baśń mówiąca, że Święta Nino niosła krzyż zrobiony z winorośli powiązany jej własnymi włosami. Zakon Świętej Nino, w którym została pochowana wciąż funkcjonuje w Kakheti, skąd pochodzi wino gruzińskie. A winorośl zawsze jest wspominana w gruzińskich baśniach, opowiadaniach i piosenkach.Niepowtarzalny aromat win Kindzmarauli Marani tkwi w odpowiednim zebraniu winogron, w zależności od tego, jakiej marki wino ma być wykonane. Produkty uzyskane w czasie wstępnego etapu produkcji są nazywane półproduktem.Korporacja Kindzmarauli Marani zaczęła budowę winiarni na placu własnych winnic Kindzmarauli w 2003 roku i ukończyło ją przed końcem 2005. Winiarnia jest cała wyposażona nowoczesnym sprzętem wykonanym przez włoskie firmy Della Toffola i Flimmer.

Początki firmy Kindzmarauli Marani zaczęła się w roku 2000. Od samego początku przyjęła strategię rozwoju włączającą pełną kontrolę nad całym procesem technologicznym. Aktualnie przedsiębiorstwo posiada 500 hektarów ziemi, włączając 435 hektarów winnic i około 50 hektarów wykorzystywanych do obsługi i jako grunty winiarni. Kindzmarauli Marani produkuje wina gruzińskie czerwone białe i różowe. Warunki klimatyczne, żyzna dolina i brak wyjątkowych zmian temperatur to ważne czynniki, które mają duży wpływ na uprawianie winogron. Aktualnie Gruzja jest na czwartym miejscu pod względem produkcji wina pośród byłych Republik Radzieckich.Delta Toffola jest pierwszą firmą, która po mistrzowsku opanowała najważniejsze etapy procesu produkcji wina. Osprzęt przerabiający winogrona pozwala na zachowanie pierwotnego składu i cech jakościowych winogrona. Osprzęt techniczny winiarni umożliwia produkcję różnego rodzaju wysokiej klasy wina.

Importer win gruzińskich Kindzmarauli Marani ma również profesjonalne laboratorium, pozwalające na wykonywanie wszystkich możliwych badań na każdym etapie cyklu produkcji. Winiarnia ma wysokiej jakości beczki zrobione z francuskiego dębu o pojemności 15000 dekalitrów, w których niepowtarzalne rodzaje gruzińskich win są przechowywane.
http://ml.poligrafia.org.pl/n-1655-wina_gruzinskie.html

მუსკატი ვარდისფერი
მწარმოებელი: ქინძმარაულის მარანი
ვენახი: ყვარელი; მიკროკლიმატური რეგიონი: კახეთი
ყურძნის ნახევრადმშრალი ვარდისფერი ღვინო ჩაის ვარდის არაჩვეულებრივად მდიდარი არომატით. გემოთი სრული და ჰარმონიული.

ქართველი ვარ და ორმოცდაათს კარგა ხანია გადავცდი. ამდენად მოვალეცა ვარ, რომ ქართულ ღვინოებში კარგად ვერკვეოდე. ყველა თავის „გულისწორ“ ღვინოს აქებს და გემოვნებაზე არ კამათობენო, მაგრამ გირჩევთ გასინჯოთ ვარდისფერი მუსკატი, რომელსაც „ქინძმარაულის მარანი“ აწარმოებს. დარწმუნებული ვარ თქვენც დააფასებთ და შეგიყვარდებათ პოლონეთის ბაზარზე არცთუ დიდიხნის წინ შემოსული ეს არაორდინალური და მართლაც ჩინებული ვარდისფერი ღვინო. ჯერ მისი ფერი მოგხიბლავთ, სურნელის დახვეწილი მრავალფეროვნება, შემდეგ კი პირველივე ყლუპით მიხვდებით, რომ არა მხოლოდ „თვალი სჭამს და თვალი სვამს“, რომ ასეთი ელეგანტური, ფაქიზი და საკუთარი სტილის მქონე ღვინო ასე იაფად არ უნდა იყიდებოდეს, რომ მუსკატში ძალიან გაგიმართლათ.

ვარდისფერი ღვინო
ვარდისფერი ღვინო ოდითგან არის ცნობილი. ქვეყნად მრავალი საინტერესო ვარდისფერი ღვინოა, თუმცა კლასიკურ ფერებთან შედარებით ამ სახის ნაწარმი შედარებით მცირერიცხოვანია. ვარდისფერი ღვინის წარმოების სიმცირის ერთ ერთი მთავარი მიზეზი გახლავთ მისი ხანგრძლივი შენახვის პრობლემატურობა. ითვლება, რომ ვარდისფერი ღვინო, განსაკუთრებული გამონაკლისების გარდა, ფერმენტაციიდან ორ წელიწადში უნდა შეისვას

ვარდისფერი ღვინო არ იწარმოება ვარდისფერი ყუეძნისგან და არც წითელი და თეთრი ღვინოების ნარევს წარმოადგენს. მას ამზადებენ შავი ყურძნის ჯიშებისგან და წითელი ღვინოების მსგავსად თავდაპირველად ჭაჭაზე იწყებს ფერმენტაციას. პროცესი ძალზედ ხანმოკლეა და გრძელდება სულ რამოდენიმე დღე, სანამ შავ ყურძნის კანიდან სასურველი ფერი “გამოიწოვება”. შემდეგ ჭაჭას გადაიღებენ და პროცესი თეთრი ღვინოების დაყენების ფრანგული ტექნოლოგით გრძელდება. ამდენად ალკოჰოლი მხოლოდ მსუბუქად შეიფერება და ღვინო ღებულობს ვარდისფერს. სწორედ იმიტომ არის ეს ღვინო განსაკუთრებით საინტერესო, რომ მას ახასიათებს როგორც თეთრი ღვინის ( ჭაჭის გარეშე ფერმენტაცია), ასევე წითლის (ჭაჭით ფერმენტირებული) მომხიბვლელობა, მისი ბუკეტი და არომატი კი განსაკუთრებულია.

ვარდისფერი ღვინოები საუცხოოდ ეხამება ქართული სამზარეულოს, ვინიგრეტის სოუსიან თუ ნიგვზიან ბოსტნეულის კერძებს, იტალიურ სამზარეულოს (პიცა, პასტა, სპაგეტი და პომიდორიანი სხვა მაკარონები), ზღვის პროდუქტებს, ქათმისა და ინდაურის კერძებს. ღვინის ხასიათიდან გამომდინარე შესაძლებელია მათი შეთავსება ცხიმიან კერძებთან (მაღალი მჟავიანობის ღვინოები), ქიშმიშითა და თაფლით შეკაზმულ ღვიძლის პაშტეტებთან ( ტკბილი ღვინოები). ვარდისფერი ღვინო უეჭველად გამოდგება აპერიტივად, საუცხოოა ხილთან, დესერტების მთელ გამასთანთან და ბოლოს ცხელ დღეებში იგი ნამდვილად უალტერნატივოა უარაფლოდაც კი.

ორი თარიღი - ქართველთა ორი სიამაყე

1939 წლის 31 მარტს დამოუკიდებელი საქართველოს პირველ პრეზიდენტ ზვიად გამსახურდიას 70 წელი შეუსრულდებოდა. წერილი, რომელსაც გთავაზობთ 1996 წლის მარტში გამოქვეყნდა გაზეთში "აღდგომა".მისი ავტორი დღევანდელი პოლიტემიგრამტი ვიქტორ დომუხოვსკია, რომელიც მაშინ პოლიტპატიმარი იყო და ორთაჭალის ციხეში იმყოფებოდა...

Gruzja jako model współistnienia różnych Narodów i grup etnicznych na Kaukazie

Przez 3000 lat swojej państwowości, w Gruzji zawsze mieszkali różne narody. Parę lat temu obchodziliśmy 2600 lecie wspólnego życia z Żydami. Gruzja jest jedynym krajem gdzie nie dochodziło do pogromów Żydowskich. Ten fakt został udokumentowany w muzeum historii narodu Żydowskiego w Izraelu. Obok Gruzinów od zawsze mieszkali również Muzułmanie (Azerowe) i Ormianie. Na starym mieście w Tbilisi na tym samym placu są Synagoga, Meczet i Cerkiew – Gruzińska i Ormiańska. Żyliśmy razem bez konfliktów do pojawienia się imperialnej Rosji na Kaukazie, która zaczęła wcielać swoją imperialną ideologię: „dziel i rządź”.
Ofiarami tej ideologii stali się Czerkiesi ( zabito ponad milion ). Kabardyjnczycy i Abazyjnczycy. Ratując się od Rosjań wszyscy oni uciekali do Gruzji, do pogranicznej Abchazji ( region Gruzji). I to oni przynieśli Abchazom swój język. W ten sposób w Abchazji zaczęto używać na równi z Gruzińskim drugiego języka, późnej nazwanego Abchaskim. Spokój miedzy tymi narodami trwał do momentu kiedy Rosja zaczęła podbijać Gruzje. Duży udział w zaostrzeniu tego konfliktu mieli bolszewicy i Stalin ze swoją nacjonalistyczną polityką. I mimo ze Stalin w równej mierze gnębił wszystkich na tym terenie, to Abchazowie brali to jako prześladowania ze strony Gruzinów. Nie będziemy tu szczegółowo opisywać kolejnych powodów konfliktu, bo konflikt powstał była wojna a teraz musimy znaleźć sposób na współistnienie. Tym bardziej że 300 000 Gruzinów było wygnanych z domów na terenie Abchazji. Pierwszym zadaniem oczywiście jest stworzenie warunków żeby uchodźcy wrócili do domów i zaczęli życie w swoich domach. Tym bardziej że już od 12 lat są bez dachu nad głową.
Na początku 90-tych, po odzyskaniu przez Gruzję niepodległości, powstał jeden z lepszych modeli na współżycie różnych narodowościach w Abchaskiej republice autonomną. Na ten czas 18% mieszkańców byli Abchazi, 55% Gruzini i kolejne 18% Rosjanie, a resztę inne narodowości. Według prawa które wtedy przyjęto w parlamencie Abchazowie dostawali 1/3 miejsc, Gruzini 1/3 i inne narodowości tez dostawali 1/3 miejsc. Do uchwalenia nowych praw potrzebne było 2/3+1 głos. Żeby przyjąć jakąś decyzje wszystkie strony musiały współdziałać razem. To właśnie gwarantowało współpracę. Co nie odpowiadało Rosji, i było kolejnym powodem by usunąć Zwiada Gamsachurdia od władzy i na jego miejscu posadzić „swojego człowieka” Eduarda Szewardnadze i bandę kryminałów Dżaby Ioselianego. Którzy zaczęli grabić kraj. Kiedy oni okradali Gruzinów, to było zwykłym rabunkiem, a kiedy to samo zaczęli robić z Abchazami, to przerodziło się w konflikt etniczny. W ten oto sposób zaczęła się wojna między prorosyjskim reżymem Gruzji a Abchazami. Do zapomnienia przelanej krwi potrzebne będą lata spokoju.
Właśnie dlatego nowy rząd Gruzji proponuje model asymetrycznej federacji. Gdzie strona Abchazka będzie miała największą autonomie. Ten model jest bardzo kontrowersyjny i dlatego niema zbyt dużego poparcia u żadnej ze stron. Jako pierwszy warunek w tym układzie jest oczywiście powrót uchodźców oraz współpraca na tle ekonomicznym obu stron. Nowe władze w Abchazji razem z prezydentem Sergeem Bagapszem są zgodni że te warunki są najważniejsze. Interesującym jest fakt że Abchazowie nie wybrali prorosyjskiego Hadzymba (pracownik SBK ), ale właśnie Bagapsza. Ta mądrość Abchazkiego narodu daje nadzieję na pokojowe rozwiązanie problemu. Obie strony przyrzekły zrobić wszystko żeby konflikt rozwiązać na drodze pokojowych rozmów.

Co najważniejsze teraz Gruzją poprawiła swoją pozycję na arenie międzynarodowej. Jeśli 31 grudnia 1991 r. OBWE przyznała niepodległość wszystkich republik byłego ZSRR poza Gruzją, to na dzień dzisiejszy Unia Europejska popiera wszystkie kroki władz Gruzińskich na uregulowanie Abchaskiego problemu. Jak ustalili na posiedzeniu Rady Europejskiej: „ w Rosje trzeba przyzwyczajać do stanu gdzie nie będzie jedynym mocarstwem które bierze udział w tym konflikcie. Co nie zmienia faktu że bez Rosji nie rozwiąże się tego problemu, ale nie dlatego że Rosja jest niezbędna ale dlatego że bierze w nim udział od samego początku”.
O wiele prościej ta sytuacja wygląda w Chynwali (tak zwane południowej Osetii). To w zasadzie jedno miasto i parę wiosek a problem tkwi w istniejącym reżymie Eduarda Kokojty a nie w Osetyńczykach czy Gruzinach. A sytuacja jest dużo lepsza niż parę lat temu. Wiele „łączonych” rodzin i pragnienie obu narodów jak najszybciej połączyć się w jedno państwo, z szerokim samorządem. Najciekawszym jest fakt że przed rozpoczęciem konfliktu w Cchynwali mieszkało 50 000 Osetyńczyków, a w pozostałych częściach Gruzji 250 000. Przez ten konflikt wielu z nich musiało wyjechać do Rosji. Wiele z tych rodzin teraz powraca do swoich domów, a Gruziński rząd razem z Unią Europejską pomagają im finansowo. Ten proces daje podstawy sądzić że sytuacja została opanowana i wkrótce zażegnamy problem w tej części Gruzji.
Żeby trzymać Gruzie w szachu, Rosja podjudza Ormian mieszkających na południu. Rosjanie utrzymują że nawet jakby chcieli nie będą w stanie wyprowadzić swojch wojsk z bazy w Achalkalaki, bo miejscowi Ormianie zapowiadają protesty i blokady. Co najciekawsze rząd Armenii nie popiera prorosyjsko nastawionych Ormian w Achalkalaki. Rosja chce zachować bazę, a tym samym narzędzie nacisku na władze Gruzjinskie, ze względu na ekonomiczny komfort Ormian ( większość z nich pracuję przy tej wojskowej bazie ). Gruzini uspakajają Ormian obiecując im że na mejsce Rosyjskich wojskowych tą bazę zajmie Gruzińska armia. Dlatego też Gruzja tak ostro stawia sprawę likwidacji Rosyjskich baz w Achalkalaki i Batumi.
Konflikt w Adzarii gdzie znajduje się druga baza Rosjan udało się rozstrzygnąć pokojowym sposobem. Naród sam wygnał separatystyczny rząd Aslana Abaszydze. Teraz autonomia Adzarji ma dobre stosunki z centralną władzą w Tbilisi.
Przez ekonomiczne kłopoty Gruzji, druga duża grupa etniczna Azerowie też maja ciężką sytuacje, ale dzięki wielowiekowej przyjaźni tych dwóch narodów, te kłopoty nie przekształciły się konflikt. W utrzymaniu spokoju w tym regionie pomaga i przyjaźń obu prezydentów i Micheila Saakaszwili i Heidara Aliewa. W marcu bieżącego roku władze Gruzińskie, muzułmańskie święto Bajram – nowy rok, ustanowili świętem państwowym i dniem wolnym od pracy.
Już od wielu wieków na północy Gruzji mieszkają etniczni czeczency – kistowie. Nie zważając na wojnę i groźby Rosji, zarówno kistowie jak i gruzini, przyjęli wielu uchodźców z Czeczenji. Rosja wiele razy groziła przeniesieniem wojny na tereny Pankjiskiego wąwozu, parę razy już zbombardowała te tereny i grozi ostrzałem rakiet. Żąda przy tym aby Gruzja wygnała uchodźców z powrotem do objętej wojną Czeczenji. Przy udziale międzynarodowych obserwatorów Rosyjskie władze namawiali uchodźców do powrotu ale nikt z mieszkających tam Czeczenów nie chciał wrócić. Mimo rosyjskich zapewnień że w wąwozie pankjiskim są bazy terrorystów, międzynarodowi obserwatorzy nie znaleźli na to żadnych dowodów.

60 lat temu na terenie Gruzji rozegrała się tragedia dla kolejnej mniejszości etnicznej. Siłą zostali wysiedleni Turcy - meschetincy do Azji środkowej. Po rozpadzie ZSSR zmuszeni, wieloma pogromami, wyjechać i stamtąd. Na dzień dzisiejszy zamieszkują oni północny Kaukaz. Część z nich wróciła do Turcji. Wielu z nich chce wrócić do Gruzji. Szewardnadze przeciągał kwestie ich powrotu przez wiele lat, ale nowe władzę wraz z OBWE opracowali plan ich powrotu na ich dawne ziemie. Niektórym z nich USA dało możliwość na zamieszkanie w stanach. Reszta z nich czuje się Gruzinami i wrócą już niedługo do Gruzji.
Mimo że Azerowie i Ormianie są w stanie wojny na terenie Gruzji tam gdzie te 2 narody mieszkają obok siebie udało się uniknąć konfliktu.
Gruzja znajduję się obecnie na drodze z której nie wolno jej zrezygnować jeśli chce rozwiązać istniejące konflikty. A jedynym sposobem na to wydaję się być wyniesienie ich na forum międzynarodowe, dzięki czemu możliwe będą rozmowy między obiema stronami. Oczywiście nie uda się to jeśli Rosja będzie się wtrącała w wewnętrzne sprawy małej republiki. A żeby to zagwarantować Gruzja musi szukać sojusznika który będzie trzymał Rosje na dystans. Unia nie jest w stanie brać udziału w takich konfliktach osobiście, ale może wspomóc strony finansowo. I jest wielce prawdopodobne że właśnie ten sposób zostanie przez nią wybrany żeby pomóc stronom. Rosja bardzo podejrzliwie patrzy na wszelkie próby rozwiązania problemów na Kaukazie ze strony innych państw. Np. kiedy Polska w 90-tych wystąpiła z paroma pomysłami na uregulowanie konfliktów, Rosja bardzo ostro zareagowała. Nawet skomentowała to tak: „Polski lew kładzie łapę na Kaukaz”.
Ostatnio pojawiły się 2 bardzo ważne momenty.
Pierwszy to: po zmianie władzy na Ukrajanie i w Mołdawii wzmogła się aktywność GUAM-u. Na ostatnim posiedzeniu w Kiszyniowie było przyjęte postanowienie o pokojowym rozwiązaniu problemów w Abchazji, Cchynwali, Predniestrowje i Karabachu. Jako obserwatorzy brali udział Polska i Litwa. Jeśli ta współpraca będzie kontynuowana w tym samym duchu będzie to przełomowy moment w rozwiązaniu tych problemów. Pod naciskiem Rosji OBWE zrezygnowało z monitorowania Gruzińsko Rosyjskich granic. A Litwa zgodziła się pomóc Gruzji w monitorowaniu granic. Wiele wnosi też Ukraina proponując zamienić siły pokojowe Rosji własnymi w Abchazji.
Drugi moment to jest zwiększenie aktywności USA na Kaukazie. Jak tylko amerykanie zaczęli wojnę w Iraku, Rosjanie chcieli wejść do Pankjiskiego wąwozu. Ale USA dało im do zrozumienia że Gruzja jest pod opieką Stanów i nie będzie mile widziana taka interwencja. 2 dni temu odbyła się pierwsza wizyta amerykańskiego prezydenta w Gruzji, który zapełnił władze Gruzji o swojej pomocy zarówno i w rozwiązaniu etnicznych konfliktów jak i w sprawie Rosyjskich baz. Tym samym USA staje się przeciw wagą dla Rosji w przyszłości małej republiki. S kolej wielowiekowa tolerancja Gruzji pozwala sądzić że wszystkie konflikty zostaną szybko zażegnane, ponieważ Gruzini maja zapisane w genach współistnienie z innymi narodami.

Peter Domukhovski
student UW WDINP, ISM
2005, Warszawa

Podwójny standard czy Real Politics?!

W latach 70 minionego wieku, w USA i w ZSSR analitycy z centrum strategicznego planowania przewidywali w przeciągu najbliższych 10 lat ekonomiczny upadek Związku Radzieckiego. Przyczyną miała być to że wszystkie podstawowe dziedziny gospodarki przeznaczały 60-90% swoich produktów strukturom wojskowym. Nie mogła uratować tej sytuacji podwyżka cen na ropę. Zarówno stany zjednoczone jak i reszta świata nie mogły pozwolić aby rozpad tego „imperium zła” szło własnym tempem, obawiali się oni że tak niekontrolowane procesy mogą wywołać katastrofalne skutki na całym świecie. Właśnie dlatego rozpad ZSRR był odgórnie zaplanowany i przeprowadzony.
ZSRR wszedł w epokę „glastnost” i „perestojki”, która była kierowana przez komunistyczną elitę wspieraną przez Zachód. Była to kontrolowana próba zmienienia totalitarnego systemu na niby demokratyczne rządy. Na podstawie od górnie otrzymanych rozkazów tworzono w republikach „narodowe fronty” i „opozycyjne partie”. W 1989 r. z wielkim hukiem szykowano Narodowy Zjazd związku radzieckiego na którym dozwolono nawet wybór niektórych „partii opozycyjnych”.
Gruzja była jedyną republiką w której nie udało się od górnie pokierować tychże procesów i tłumiona od 70 lat ruch narodowowyzwoleńczy nagle wybuchł. Wszystkie opozycyjne partie żądały niepodległości państwowej i wyjścia ze związku radzieckiego. Właśnie dlatego władze ZSRR ( z rozkazu M.Gorbaczowa i E.Szewardnadze ) w 1989 r. 9 kwietnia nakazali w tak krwawy sposób rozprawić się z pokojową demonstracją. Ale to wywołał odwet, który stał się przesłanką do rozpadu ZSRR i już w grudniu 1989 r. w Malcie G. W. Bush ( senior ) i M. Gorbaczow ogłosili koniec „zimnej wojny” i początek nowego porządku na świecie ( na początku ze związku radzieckiego miało wystąpić tylko 3 republiki nad bałtyckie, a pozostałe 12 miało pozostać w ZSRR!).
Tym czasem republiki masowo rozpoczęły ogłaszać swoją suwerenność (1990 r. 11 marca – Litwa, 4 maja – Łotwa, 8 maja – Estonia, 20 czerwca – Uzbekistan, 16 lipca – Ukraina. 29 czerwca Litwa powstrzymuje deklaracje suwerenności na czas porozumienia z ZSRR). Tutaj nie wolno nie powiedzieć że w tymże 1990 r. 9 grudnia w Polsce wybory prezydenckie wygrywa Lech Wałęsa.
W Gruzji tymczasem opozycja zmusiła władze żeby zrezygnowała z marcowych wyborów do parlamentu, i co najważniejsze, Rada Najwyższa podjęła historyczną decyzje:
„Sowjetizacje Gruzji 25 lutego 1921 r. uznano jako okupację, z kolej traktat o powstaniu ZSRR w 1922 r. został uznany za nieważny dla Gruzji”. To wszystko „de-fakto” oznaczało zniesienie sowieckiej władzy w Gruzji.
1 czerwca pięciu studentów z Tbiliskiego uniwersytetu rozpoczęło bezterminową głodówkę z żądaniem o przeprowadzenie nie komunistycznych wyborów. Tą akcje poparli wszyscy opozycjoniści i komuniści musieli pójść na kompromis. Postanowiono że, partie polityczne na równych prawach będą wybierać centralną komisję wyborczą, która przeprowadzi wybory. Takie zerowe początki dawały możliwość po raz pierwszy na terenie ZSRR przeprowadzić wolne, wielopartyjne i demokratyczne wybory.
28 października 1990 r. w przeprowadzonych wyborach 2/3 głosami zwyciężyła opozycyjna partia „Okrągły Stół - Wolna Gruzja”. Jedną trzecią głosów otrzymała komunistyczna partia, żadna inna partia nie przekroczyła 4% barierę! Tak właśnie w wyniku demokratycznych wyborów i pokojowo skończyła się trwająca 69 lat komunistyczna władza w Gruzji.
Narodowy rząd na pierwszym że posiedzeniu parlamentu ogłosił przejściowy period dla niepodległości państwowej.
W Litwie, w 1991 r. 9 Lutego, w Latwji i Estonji 3 marca, przeprowadzono plebiscyty i obywatele głosują za niepodległością republik..
W 1991 r. 17 marca przeprowadzono referendum o zachowanie ZSRR. Gruzja nie wzięła w nim udziału. Gruzja w tymże roku 31 marca przeprowadziła własne referendum: „czy odnowić niepodległość Gruzji na podstawie aktu niepodległościowego z 1918 r. 26 maja?”. 90% ludności poparło niepodległość kraju. Na podstawie wyników referendum w 1991 r. 9 kwietnia ( po 2 latach od tamtych straszliwych wydarzeń ) parlament przyjął Akt o Wskrzeszeniu niepodległości Państwowej Gruzji. Tym zakończył się przejściowy period i kraj de-fakto wyszedł z ZSRR. Pod koniec kwietnia w rozmowie telefonicznej M. Gorbaczow zagroził prezydentowi Z. Gamsachurdji surowymi konsekwencjami jeśli nie zrezygnuje z przyjętego Aktu Niepodległości.
26 maja w Gruzji przeprowadzono wybory prezydenckie. Z dużą przewagą (87%) prezydentem zostaje Zwiad Gamsachurdja. Na wybory przyjechał Ryczard Nixon, który bardzo wysoko ocenił przeprowadzone wybory! Tym zakończyły się wybory do władz demokratycznego państwa.
12 czerwca prezydentem Rosji zostaje Boris Elcyn i Rosja przyjmuje deklarację suwerenności.
1 listopada w Pradze podpisano akt pod unieważnienie paktu warszawskiego.
21 listopada G. Bush (senior) i Gorbaczow zmniejszają o jedną trzecią broń strategiczną.
19-21 sierpnia nieudana próba puczu, przewrotu rządu w Moskwie. Elcyn zakazuję partie komunistyczną.
Zwiad Gamsachurdja w wywiadzie dla CNN-u mówi: „myślę że ten pucz był od samego początku zaplanowany i przeprowadzony przez samego Gorbaczowa wraz z tymi osobami ( tu ma na myli Iazowa, Pugo i innych ), i właśnie tym zamierzali nastraszyć ludzi, co może się stać”. Następnego dnia w wywiadzie do tego samego CNN-u George Bush mówi: „uważam że ten człowiek (ma na myśli Gamsachurdję ) powinien przynajmniej odrobinę bardziej opracować swoje wystąpienia zanim je będzie ogłaszał . . ., to jest właśnie ten człowiek który płynie pod nurt. W każdym razie tak mi się wydaję . . ., on musi popłynąć wraz z nurtem i zrozumieć, co się dzieje na świecie”. „pływanie wraz z nurtem” nie przyniosło George’owi Buszowi wygranych wyborów. Jeden z zachodnich analityków o całej tej sytuacji wypowiedział się następująco: „z nurtem zwykły płynąć trupy bydła i martwe ryby”.
20 sierpnia Estonia ogłasza niepodległość, 21 Latwia, 30 Azejrbejdzan.
6 września ZSRR oficjalnie przyznaje niepodległość Litwy, Latwji i Estonji!!! Ale nie Gruzji, mimo że tylko Gruzja była naprawdę niepodległa ( przeprowadzone referendum i akt parlamentu ).
22 września Armenjia ogłasza swoją niepodległość.
8 grudnia Rosja, Ukraina i Białoruś zakładają WNP, a 21 grudnia do nich dołączają jeszcze 8 państw. Gruzja odmawia członkostwa w WNP i następnego dnia, 22 grudnia, Rosja rozpoczyna zbrojny pucz przeciwko niepodległym i prawowitym władzom suwerennej Gruzji.
25 grudnia Gorbaczow ustępuję ze stanowiska prezydenta ZSRR, ZSRR przestaje istnieć. USA przyznaje niepodległość Gruzji.
1991 r. 31 grudnia Unia Europejska przyznaje suwerenność wszystkich 11 republik byłego ZSRR ( to są te państwa które weszły w skład WNP! ), ale niepodległość Gruzji nadal nie przyznano?! Z kolej E. Szewrdnadze, który do władzy przyszedł po zbrojnym puczu, już 23 marca 1992 r. dostaje „uznanie” UE, ( z Rosji Szewardnadze przyjeżdża do kraju 7 marca a już 8 ogłasza on siebie przewodniczącym Rady Państwowej ). Zachód udziela takiego poparcia dla Szewardnadze dlatego że uznaje tereny byłego ZSRR jako strefę wpływu Rosji.
Z jednej strony zamykają się oko, kiedy na jesieni 1993 r. rosyjska flota czarnomorska wraz z armią zaczynają okupacje zachodniej Gruzji która była pod bezpośrednią jurysdykcją prawowitej władzy i gdzie 31 grudnia zabito prezydenta Z. Gamsachurdje.
Z drugiej strony, kiedy w 1991 r. 30 września, po wewnętrznym wojskowym buncie, obalono pierwszego wybranego prezydenta Haiti, Aristydi. Wojenny reżym Haiti uznał tylko Watykan. W 1993 r. 23 czerwca przyjęto międzynarodowe sankcje przeciwko Haiti. W 1994 r. 31 lipca rada bezpieczeństwa ONZ przyjmuje wniosek o „użyciu wszelkich potrzebnych środków” do obalenia wojskowego reżymu na Haiti. We wrześniu wojska USA okupują Haiti i po 3 latach przymuszonej emigracji do kraju wraca prezydent Aristydi.
W ten oto sposób świat prowadził politykę podwójnego standardu wobec Gruzji, nie zważając na to jakie szkody musiała ponieść Gruzja z powodu przewrotu który przeprowadziła Rosja. Więzienia wypełniły się więźniami politycznymi, ludność została ograbiona i według oficjalnych danych ponad 1.5 miliona ludzi wyemigrowało z kraju, średnia pensja wynosi 10 dolarów a ponad 95% mieszkańców mieszka w nędzy.
W trakcje „panowania” E. Szewardnadze, w 5 milionowym kraju który jeszcze nie tak dawno temu był jednym z bogatszych i kwitnących republik w ZSRR, Gruzja stała się jedną z bardziej skorumpowanych i biedniejszą z republik post komunistycznych. W wyniku rozpoczętej przez niego bratobójczych wojen w Abchazji i w południowej Osetji, zginęło ponad 600 tysięcy osób a ponad 400 tysięcy stało się uchodźcami. Całkowicie zniszczono gospodarkę kraju.
Ten właśnie reżym, wspierany przez politykę „zachodu”, przetrwał 12 lat. W 2001 r. rządząca partia Eduarda Szewardnadze, „związek obywateli”, została podzielona. Do opozycji przeszli najważniejsze osoby z tej grupy: były speaker Zurab Żwania (demokraci), były minister justycji Michejl Saakaszwili (ruch nacjonalistyczny).
2003 r. 2 listopada przeprowadzono wybory do parlamentu, które jak zwykle były przeprowadzone z licznymi „błędami”. Ale jeśli podczas poprzednich wyborów zagraniczni obserwatorzy nie zauważały tych błędów to tym razem nie mogli już zamknąć oczu. Opozycja narobiła takiego szumu że cały świat usłyszał o tych wyborach i o tym co się na nich dzieje. Najbardziej interesującym faktem jest to jak w czasie wyglądały te przekłamania.
W 92r. 80%, w 95 50%, 99 25-30%, a w 2003 15-20%. Świat musiał przyznać te wybory za nieobiektywne, niedemokratyczne i co najważniejsze nieważne. Po raz pierwszy zachód stanął po stronie opozycji. Która skorzystała z poparcia wtargnęła na obrady nowo wybranego Parlamentu i zerwała je, zmuszając Szewardnadze do opuszczenia budynku. Zaczęto pokazywać w telewizji na całym świecie co działo się tak naprawdę. Przez całą dobę pokazywano demonstracje opozycji, przez 20 dni na żywo pokazywano walkę z reżymem. 23 listopada E. Szewardnadze ustąpił. Te wydarzenia nazwano „Aksamitną Rewolucją”
E. Szewardnadze podczas 12 lat panowania w Gruzji doprowadził ją do całkowitego upadku i tylko oszukując na wyborach mógł utrzymać władze. Wszyscy stanęli przeciwko niemu, nawet ci ludzie którzy przyprowadzili go do władzy.
Trudno na dziś dzisiejszy jednoznacznie powiedzieć co się stało w Gruzji:
1. E. Szewardnadze sam zrezygnował z władzy i przekazał ją „opozycji” Saakaszwili-Żwania, dostając w zamian nietykalność;
2. E. Szewardnadze został zmuszony do zdania władzy i dostał nietykalność.
Interesujący jest fakt że, jako mediator występował minister spraw zagranicznych Rosji, Igor Iwanow. Który przyjechał w nocy i najpierw wystąpił na mityngu opozycjonistów a dopiero potem spotkał się z Szewardnadze w jego rezydencji w Krtsanisy.
Ale dwa wnioski są oczywiste:
1. reżym Szewardnadze stał się na tyle niepopularny że nie pozostał nikt w kraju kto popierałby jego politykę.
2. obalenie reżymu Szewardnadze, był zaplanowany i przeprowadzony podobnie jak w jugosławji ( sprawa miloszewica).
a) stworzono i finansowano młodzieżową organizację, „dość” „nie”
b) większa część przywódców opozycji miała ścisły kontakt z filiami organizacji Sorosa i byli przez ich finansowani.
c) Ambasadorem USA w Gruzji był Ryczard Majls. Tenże sam Majls był ambasadorem w Jugosławji podczas obalania Miloszewicza.
Czemu nikt z dawnych przyjaciół i sojuszników Szewardnadze nie pomógł mu?
Czyżby chodziło o podwójny standard? A może właśnie to jest real politycs?
I tu przytocze pare przemyszleń pana Z. Brzezińskiego z książki [Zbigniew Brzezinski - The Grand Chessboard (American Primacy and Its Geostrategic Imperatives – 1997, Basic Books, A Division of HarperCollinsPublishers], w której przytoczono pogląd na „nowy porządek świata”. Po rozpadzie ZSRR powstają nowe możliwości, rzeczywistość nagle się zmienia. Można powiedzieć że największy udział w rozpadzie ZSRR miała Ameryka. Ale mimo to i ona, tak samo jak reszta świata byli nieprzygotowani w obliczu rzeczywistych wydarzeń. Nikt nie przypuszczał jak bardzo Rosja była osłabiona. Dzięki J. Busza (seniora) i jego fatalnego planu, a raczej jego braku, stała się wielka krzywda Ukrainie, Gruzji i Mołdowe, ale głównie samemu zachodowi, ponieważ wsparli oni niedemokratyczny system i pozostawili te Republiki w strefie wpływów Rosji. Chociaż administracja Klintona próbowała naprawić ten błąd, było już za późno, co zresztą zauważył pr. Brzeziński, i w 1997 r. pokazuje on nowy plan który właśnie jest realizowany.
Co czeka w najbliższej przyszłości Gruzję? Wiadomo że USA chce transportować z morza kaspijskiego ropę i gaz ziemny, najkrótsza droga do morza śródziemnego prowadzi właśnie przez Gruzję a potem Turcję. Dochodzi też sprawa rozszerzenia UE. Gdzie coraz częściej się mówi o dalszym rozszerzeniem na wschód. Możliwe że całkiem niedługo Gruzja będzie kandydatem do UE .
Ten region stał się nagle łakomym kąskiem dla świata. Czy to jako baza która prowadzi dalej do Azji, czy to jako tranzyt dla bogactw mineralnych morza Kaspijskiego. Zakaukazie praktycznie jest obecnie w sferze strategicznych interesów ewroatlatycznej. Ale z powodu bliskości Rosji i jak narazi umiarkowanie okazywanym zainteresowaniem, wcale nie jest pewne w którą stronę się wszystko potoczy, jak się rozwinie sytuacja. Najważniejsze jest żeby sąsiedzi na zakaukaziu mogli przełamać uprzedzenia i spojrzeli nie tylko na własne podwórko. Bo teraz właśnie nadarza się okazja żeby zrealizować wizję Zwiada Gamsachurdji o „Domu Kaukaskim”, gdzie Kaukaskie republiki tworzyliby wspólnotę która mogłaby wiele znaczyć na arenie międzynarodowej.
To nie będzie już zależało od jednego z krajów w tym rejonie, ale od wspólnych przemyślanych działań każdego z nich.
Dużą role może odegrać też Polska. W trakcie rozmów G. W. Busha i Kwaśniewskiego po raz pierwszy powiedziano, że Polska może się stać przewodnikiem Gruzji do NATO.
Dzisiaj Gruzja cieszy się dużym zainteresowaniem i pomocą zachodu, ale Rosja też nie śpi i stara się nie stracić swoich wpływów. O tym świadczą ostatnie wydarzenia w Adzarji, gdzie sytuację rozładowała właśnie Rosja. Ale za jaką cenę? Nie wszystko się jeszcze skączyło, przed nami jeszcze trudne rozmowy o wyprowadzeniu rosyjskich wojsk z terenów Gruzji. Jak na razie stanowiska Gruzji i zachodu są podobne. Miejmy nadzieję że to zainteresowanie nie jest chwilowe i potrwa tak długo dopóki cały Kaukaz zdąży stać się w pełni niezależny i stanąć na własne nogi.

Peter Domukhowski
III r. ISM WDINP UW
2004, Warszawa

Przyczyny i skutki konfliktów w Gruzji

Peter Domukhovski

II r. ISM WDINP UW

"Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa - jest nieszczęśliwa na swój sposób"- pisał Lew Tołstoj. Myślę, że to samo można powiedzieć i o państwie. A jeśli tą tezę rozpatrzymy przez pryzmat Kaukazu, to nieszczęście będzie miało wiele twarzy, w zależności od narodowych upodobań, mentalności, tradycji - jednym słowem historycznych uwarunkowań każdego kraju. Ale mają one też wspólną przyczynę - rozpad ZSRR. "Kiedy upada autorytarne państwo wielonarodowe nie prowadzi to do rozwoju federalizmu. Skutkiem są wojny i czystki etniczne." -uważa John Gray, jeden z najwybitniejszych anglosaskich filozofów polityki. Właśnie tak się stało w państwach post radzieckich, które swoją wolność okupili krwią i łzami.
Związek radziecki był państwem totalitarnym, sklejoną hybrydą, która istniała dzięki scentralizowanemu i twardemu rządowi. Opierając się na terrorze i przemocy, nakłaniała jednostki do posłuszeństwa. Od samego początku opracowano scenariusze, dzięki którym, nawet w sytuacji rozpadu ZSRR małe narody miały być uzależnione od Rosji. W prawie każdej republice umieszczono "bombę opóźnionego zapłonu" w postaci autonomicznych republik czy obwodów. tak nazywana poł. Oset ja i Abchazja w Gruzji czy Prednestrowe w Mołdawii itd.
Po okresie Staliizmu i Breżniewskiego "zastoju", nadeszła pora na "perestrojkę" i "glastność" Gorbaczowa. To co Zachód przyjął z wielkim entuzjazmem, w rzeczywistości było zwykłym "wypuszczeniem pary" aby kocioł nie wybuchł. Republiki uznały to za dobry moment aby odzyskać rzeczywistą niepodległość. A to oczywiście nie było w planach władz sowieckich. W okresie, który reszta świata uważała za czas progresu i postępu w kierunku ku demokracji, w wielonarodowym ZSRR raz za razem tłumiono lud "dla dobra" którego on, ten monstrum, i został stworzony. Były to czasy pełne przemocy: Sumgajt i Baku (Azerbejdżan) - 20 stycznia 1989, Tbilisi - 9.04.1989, Fergana (Uzbekistan), gdzie w maj 1989 wypędzeni zostali Turcy - Meschetincy i ten nadał trwały problem, podwójnych przesiedleńców i uciekinierów, sprowokowani Moskwąjest wymierzony w przyszłość; dalej było Wilno w styczeniu 1991 i wiele innych. We wszystkich tych przypadkach armia radziecka była wykorzystywana jako aparat karny nieposłusznych narodów. Ale okazało się, że sama armia nie wystarczyła aby stłamsić marzenia o wolności. Na właśnie taką okazje przygotowywano "konflikty etniczne". O każdym z tych narodów można opowiadać wiele: o krzywdach jakie doznały, o zwycięstwie, o stratach i zdobyczach. Ale ja dzisiaj będę mówił o mojej Gruzji.
Po wydarzeniach 9 kwietnia, kompartija straciła w Gruzji wszelkie wpływy. Ruch narodowy stał się główną siłą napędową życia politycznego Republiki. Główną siła polityczną, za sprawą poparcia narodu, stała "Okrągły stół - Wolna Gruzja", która 28 października 1990 r. z 66% poparciem wygrała pierwsze wielopartyjne wybory na terenie ZSRR. Rząd radziecki nie mógł pozwolić na taki rozwój sytuacji. Wprowadzono zatem rozwiązania alarmowe.
Po ukazie z Moskwy zbuntowali się Osetyńczycy w Tschinwali. Zaczęli zabijać i wyganiać Gruzinów przy wsparciu Rosyjskich wojsk. Naj ciekawsze jest to, że w pł. Osetii żyło zaledwie 50- tyś. Osetyńczyków , a w innych regionach Gruzji około 250-tyś.Oni nie mieli problemów etnicznych. Ten konflikt miał podłoże wyłącznie polityczne. W Gruzji pierwszy raz pojawiają się uchodźcy z Tschinwalskiego regionu. Mimo to stronOlI udało się dojść do porozumienia. Ale 25 lutego 1991 r do prezydenta Z. Gamsachurdji dzwoni Gorbaczow. Dowiadując się o sprzeciwie parlamentu w sprawie referendum, grozi problemami w Abchazji( "nezawisymaja Gazeta" 2.03.1991r}
W Gruzji nie przeprowadzono referendum o zachowaniu ZSRR-u. Natomiast 31 marca cała Gruzja brała udział w referendum o odnowieniu niepodległości Gruzji z 1918 r. Na podstawie tegoż referendum (90% ludności było za) 9 kwietnia 1991 r. przyjęto akt wznowienia niepodległości Republiki Gruzińskiej.
Żeby złagodzić sprawę Abchazską parlament Gruziński przyjmuje bezprecedensowe prawo wyborcze, do organów samorządu autonomii. 28 deputatów (tzn. 43% mandatów) było wybierana głosami Abchazów (było ich 15% ludności autonomii), 26 deputatów (tzn.40% mandatów) Gruzinów (46% ludności) i 11 deputatów ( 17% mandatów) inne mniejszości. W parlamencie Abchazskim prawo mogło być przyjęte tylko 2/3 głosów. Tylko porozumienie między Abchazami i Gruzinami mogło doprowadzić do stanu w którym parlament) mógł funkcjonować poprawnie. Dopiero parę lat późnej ten sam model został wprowadzony do byłej Bośni i Hercegowiny.
Rosji nie udało się skłócić Gruzji w etnicznym sporze. Ale kiedy 21 grudnia 1991 r (w Alma Acie) Gruzja nie wstąpiła do SNP(SNG) - już 22 grudnia w Tbilisi rozpoczął się pucz przy aktywnym poparciu Rosyjskich wojsk. 25 grudnia w odpowiedzi na wydarzenia w Tbilisi USA i inne państwa uznają niepodległość Gruzji. W następstwie dochodzi do wygnania prezydenta i rządu, - doprowadzając do wojny domowej, co w oczywisty sposób odbija się w Abchazji i Osetii, którzy zostali wciągnięci w konflikt z ,Juntą". Puczciści zakładają rade wojenną, a po przybyciu E. Szewardnadze do Tbilisi 7 marca 1992 r., przemianowano ją w rade państwową z E Szewardnadze na czele).
Zaczęły się represje polityczne, co zapoczątkowało pierwszą fale emigrantów. W kraju szaleje "Mchedrioni" - na wpół wojskowy na wpół kryminalny odział wojskowyprześladując wszystkich przeciwników nowej władzy, grabią i pustoszą zachodniąGruzje. Te same odziały wsparte narodową gwardią, za pośrednictwem Rosji otrzymujądywizję czołgów, wkraczają na teren autonomii, gdzie kontynuowali rozbój ludności cywilnej. W ten oto sposób wydarzenia 1991/1992 stały przyczyną wojny w Abchazji.
Oczywiście dopóki Gruzini grabili Gruzin9w, były to polityczne represje, ale kiedy zaczęli grabić Abchazów, to stało się konfliktem etnicznym, gdzie po jednej stn;mie stali wojska rosyjskie, "wspomagane" częścią Abchazów i Ormian. A po drugiej stronie "Mchedrioni" i gwardia narodowa.
Wojna w Abchazji staje się przyczyną kolejnej fali uchodźców. Według oficjalnych danych około 300 tyś. ludzi stało się uchodźcami (tylko z Abchazji) a kolejne 1 00 tyś. emigrantami.
Do jesieni 1993 r. prawie cała zachodnia Gruzja powstaje przeciwko juncie. Właśnie w tym czasie E. Sewardnadze prosi o pomoc Rosjan. Oczywiście Rosja nie czekając "pomaga" i wysyła czarnomorski desant. Powstanie utopiono we krwi. I kolejna fala uchodźców wyjeżdża z kraju.
Według oficjalnych danych z Gruzji wyjechało w tym czasie 1.5 miliona ludzi (ale z kolej nie oficjalne mówi się że liczba ta jest o wiele większa), co i tak stanowi prawie jedną trzecią narodu. Dla tak małego kraju, jaką jest Gruzja, gdzie jeszcze w 1989 r. żyło 5.5 miliona ludzi, po 14 latach zostało prawie 4 miliony. Co najgorsze wśród tych którzy wyjechali była większa część elity intelektualnej i młodzież. Z tych 1,5 miliona osób, 700 tyś. zostało w Rosji, a reszta rozjechała się po całym świecie.
Za te wszystkie 3000 lat swojej państwowości z Gruzji nigdy nie było emigracji. Gruzini zawsze mieszkali w kraju, na swojej ziemi. Nawet w 1921 r. (okres uznawany za nąjwiększy proceder migracji Gruzinów) kiedy bolszewicka czerwona armia okupowała Gruzje, wyjechało jedynie 50 tyś. osób ( głównie działacze partyjni i wojskowi). A pod koniec 20 wieku mamy do czynienia z taką "ucieczką narodu".
Tak naprawdę to nic nowego - jeszcze jakieś 200 lat temu wielki francuski myśliciel- reakcjonista Joseph de Maistre twierdził, że państwa wyrastają z ludzkiego cierpienia, w bezustannych starciach między różnymi kulturami i tradycjami w nie mającej końca dziejowej walce.
Kaukaz od zawsze był mostem łączącym Wschód z Zachodem. Słynny Jedwabny Szlak, przebiegał właśnie tędy. Ale kolonizacja Kaukazu przez ZSRR doprowadziło do obniżenia wartości strategicznej regionu. Na szczęście po rozpadzie Związku Radzieckiego, i powstanie nowych państw na tym terenie, sprawiło że Kaukaz znów stał się obiektem strategicznych zainteresowań nie tylko Rosji, Turcji i Iranu, ale także USA, Niemiec, i Francji.
Odkrycie nowych złóż ropy naftowej i gazu, w rejonie morza kaspijskiego, znowu postawiły sprawę transportu ropy na zachód aktualnym problemem w stosunkach międzynarodowych. Rosja wspierana Iranem starała się przedłużyć stare porozumienia odnośnie transportu ropy. Ale nowe państwa wywalczyli nowe umowy. Co spowodowało w kwietniu 1999 r. modernizacje rurociągu Baku-Batumi ijuż 3 września 2000 r. załadowano 55-ji tankowiec za ten rok (86 tyś. ton dla Włoch). Zaczęto już budowę nowego rurociągu Baku - Batumi - Ceyhan, który zostanie wybudowany pod koniec 2004 r. i gazociąg Baku - Tbilisi - Turcja, budowę którego mają skończyć w 2006 r. to wszystko zmusza Rosje szukać nowych, nielegalnych, środków wpływu na region. Starając się tym samym podtrzymać swój monopol na transport i eksport na Kaukazie.
W 1988 Rosji udaje się sprowokować Karabachski konflikt i tym samym skłócić Armenie i Azerbejdżan. Dostarczając Ormianom broń Rosja stara się umocnić swoją pozycje na Kaukazie. W pokoju na Kaukazie oczywiście jest zainteresowana Gruzja, tym bardziej że wojna w Czeczenji, bezpośrednim sąsiadem Gruzji, często przenosi się na jej teren. Rosja bez żadnych skrupułów zajmuje strategicznie ważne tereny Gruzji, grabi ludność cywilną i wygania ją z ich, paląc i bombardując ich domy. Do dziś dzień Rosja przetrzymuje byłego ministra bezpieczeństwa narodowego Igora Giorgadze, który jest podejrzany o przygotowanie i dokonanie zamachu na prezydenta Gruzji Eduarda Szewardnadze. Tym samym Rosja stara się destabilizować sytuacje polityczną Gruzji. Rosja przetrzymuje I.Giorgadze jako przyszłego "przywódcę" Gruzji.
Na Stambulskim szczycie postanowiono wyprowadzić z terenu Gruzji dwie Rosyjskie bazy wojskowe. Ale Rosja wstrzymywała się od wykonania Stambulskich postanowień, tłumacząc się brakiem finansów. USA natychmiastowo wydzieliła 10 mil. dolarów na te cele i już 1 września zaczęła się likwidacja tychże baz. OBWE postanowiło także o utworzeniu specjalnej komisji, która zajęłaby się wywozem rosyjskich baz z Gruzji.
Premier Wielkiej Brytanii Toni Blair powiedział że: podtrzymuje propozycje byłego prezydenta Turcji Sulejmana Demirela o konieczności likwidacji baz wojskowych (Rosyjskich) w Gruzji, uważając ten region za jeden z ważniejszych na świecie. A USA ogłosiła Gruzję za teren życiowo ważny w strategii USA na Bliskim Wschodzie.
Na dzisiejszy dzień stosunki międzynarodowe na Kaukazie są bardzo stabilne. Nie zważając na sprzeciwy Rosji trzeba pamiętać że na otwarty konflikt Moskwa raczej się nie zdecyduje. O wieli gorzej jest w samych republikach. Polityczna scena wewnątrz krajów jest o wiele bardziej pogmatwana. W Armenii na przykład zabito premierministra i przedstawicieli parlamentu i to w czasie kiedy stosunki Amerykańsko Ormiańskie zaczęły się zgadzać w sprawie Karabachu. W tej chwili sytuacja polityczna w Armenii ustabilizowała się, ale co przyniesie jutrzejszy dzień?..
I na sam koniec. W tym roku parlament Gruzji przyjął postanowienie o bezwizowym przemieszczaniu amerykańskich żołnierzy na terenie Gruzji i immunitecie dyplomatycznym. Co w praktyce oznacza możliwość bezwizowego wjazdu na teren kraju i poruszania się na nim. Także USA dostała pozwolenie zakładania baz wojskowych na terenie Gruzji, co jest gwarantem bezpieczeństwa małego narodu. Przed rozpoczęciem działań wojskowych na terenie Irakl1c Rosjanie chcieli wprowadzić swoje wojska do Gruzji, ale po stanowczym sprzeciwie Stanów Zjednoczonych musieli obstąpić od tego pomysłu.
Do Gruzji przyjechali już pierwsi Amerykańscy żołnierze i eksperci, którzy przygotują Gruzje do wejścia w NATO, o które Gruzja ubiega się już od paru lat. I najprawdopodobniej będzie mogła tego dokonać w 2005 r.
Jeśli to wszystko doprowadzi to poprawienia sytuacji politycznej i gospodarki Gruzji, to wtedy uchodźcy zaczną powracać do ojczyzny. Miejmy nadzieje że tak się stanie.

2003, Warszawa

’’გამეხარდება თუ განახლებულს, აყვავებულსა გნახავ”

გადაწყდა - საქართველოში კიდევ ერთი, ამჟამად საპარლამენტო, არჩევნები 28 მარტს ჩატარდება. ეს იყო გასული კვირის უმთავრესი თემა და მასზე ცოტა მოგვიანებით მოგახსენებთ. 

ახლა კი ჩემს გულისტკივილს გამოვთქვამ იმის გამო, რომ საქართველოს ახალარჩეული, კანონიერი, და ჩემი სათვალავით მეორე (კანონიერი), პრეზიდენტის ინაუგურაცია ტარდება 25 იანვარს და მას შევარდნაძის დაბადების დღეს უკავშირებენ. განა უფრო უპრიანი არ იქნებოდა ქართველი ერის უპირველესი წმინდანის ხსენების, გიორგობის, დღეს ჩასახული იმედის დამაგვირგვინებელი აკორდი ყოველთა ქართველთა განმანათლებლის წმიდა ქალწულის ნინოს სახელთან დაგვეკავშირებინა? პირადად მე ვისურვებდი, რომ ახალი საქართველოს პრეზიდენტი 27 იანვარს შესულიყო უფლებამოსილებაში, რაშიც უფრო მეტი სიმბოლიკა გამოსჭვივის, ვიდრე შევარდნაძისთვის ხალხის ნების ამ სახით, სიმბოლურ საჩუქრად, მირთმევაში. ამით გავაერთიანებდით მებრძოლ, ლახვარით ურჩხულის განმგმირავ წმიდა გიორგის, ანუ ძალისხმევას და წმიდა ნინოს ნათლით გაბრწყინებულ რწმენას. ერთიც და მეორეც თან უნდა გავიყოლიოთ ჭეშმარიტად დამოუკიდებელი და დემოკრატიული საქართველოს აღმშენებლობის ტვირთმძიმე გზაზე.

მაგრამ ვერც ნათქვამ სიტყვას ვერ დაეწევი და ვერც დროს უკან ვერ დააბრუნებ. ამდენად ამაზე საუბარს აზრი აღარა აქვს და დღის მთავარ თემას, 28 მარტის საპარლამენტო არჩევნებს მივუბრუნდეთ.

ქართული პოლიტიკური სპექტრი, მიუხედავად თავისი სიჭრელისა, პროგრამებისა და პლატფორმების დიდი მრავალფეროვნებით არ ხასიათდება. ჩვენში პარტიები საყოველთაოდ მიღებული ნიშნებით იშვიათად ყალიბდება. ბევრ სხვა სუბიექტურ მიზეზს გარდა ამას შეიძლება ითქვას თავისი ობიექტური მიზეზებიც გააჩნია. თქვენ წარმოიდგინეთ, რომ ეს ზოგადად კომიკური სიტუაცია დღევანდელი საქართველოსათვის, პარტიების მხრიდან კეთილი ნებისა და ზოგად ეროვნული ამოცანის გაცნობიერების შემთხვევაში, სასარგებლოც კი შეიძლება აღმოჩნდეს. თუ დღეს მოხერხდება პიროვნული თუ პარტიული ამბიციების ოდნავ მეორე პლანისაკენ გადაწევა და სიტუაციის ხვალინდელი დღის პერსპექტივიდან დანახვა; თუ გვჯერა, და რაღა თქმა უნდა, რომ გვჯერა, რომ არც საქართველო და, მით უმეტეს, არც ჩვენი სიცოცხლე, 28 მარტს არ მთავრდება, მაშინ იქნებ მოხერხდეს ერთხელ და საბოლოოდ ბოლო მოეღოს 50 ან თუნდაც 250 კაციან პარტიებსა და ქართული პოლიტიკური სპექტრი საპარლამენტო არჩევნებში გამსხვილებული ბლოკების სახით იქნეს წარმოდგენილი. 
Gასეთი გამსხვილების პრინციპი შეიძლება იყოს სპექტრის დაყოფა მემარჯვენე – მემარცხენე – ცენტრისტული გრადაციით ანუ თუ გნებავთ პარტიების მიერ აღიარებული ეროვნული, დემოკრატიული ან სოციალური პრიორიტეტების გათვალისწინების საფუძველზე. გავკადნიერდები და შევეცდები ჩემი პირადი შთაბეჭდილებების მიხედვით დავალაგო საქართველოს პოლიტიკური პარტიები.
მემარცხენეებს მივაკუთნებდი: სოციალისტურ პარტიას, პოლიტიკურ გაერთიანებას “ერთობა”, დაყოფილ ბლოკს “ახალი საქართველო”-ს წევრების უმრავლესობასა და ლეიბორისტებს. მათი გასვლა პარლამენტში შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ შესძლებენ გაერთიანდნენ და შექმნან მსხვილი მემარცხენე ბლოკი, რომელიც გამოიყენებდა საქართველოში არსებულ არცთუ უმნიშვნელო მემარცხენე ელექტორატს.
ცალკე დგას ბლოკი “აღორძინება”, რომელსაც თავის 10 –15 % უზრუნველყოფილი აქვს. სამწუხაროდ “აღორძინება” და აჭარა მთლიანობაში აღმოჩნდა ერთად-ერთი ძალა საქართველოში, რომელმაც დაგმო 1991-1992 წლების სახელმწიფო გადატრიალება და ასლან აბაშიძემ მოახერხა “დიქტატორული” გნებავთ, “ტოტალიტარული” თუ როგორიც გნებავთ ისეთი უწოდეთ, მეთოდებით, მაგრამ რეგიონში შეინარჩუნა სტაბილიზაცია და აჭარა კრიმინალების თარეშისაგან დაიფარა. გარდა ამისა, წლების მანძილზე სწორედ “აღორძინება”-ს გაჰყავდა შევარდნაძის რეჟიმისადმი ოპოზიციური ძალები პარლამენტში, რაც გარკვეულ პოლიტიკურ მრავალფეროვნებას, თუმც იმ პირობებში მეტად მკრთალსა და არა ბრძოლისუნარიანს, მაგრამ მაინც დამახასიათებელ შტრიხს ქმნიდა.
მარჯვენა ფლანგზე დავიწყებდი ედპ-თი, ტრადიციონალისტებით და ხაზს გავუსვამ ერთ მეტად მნიშვნელოვან მომენტს – ამ პარტიებს პარლამენტში გასვლის ნულოვანი შანსი გააჩნიათ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ბარიერი 5%-იანი გახდება ამჟამად არსებული 7%-იანის ნაცვლად. თავის დროზე, საკუთარ თავში ნარცისივით შეყვარებული და საკუთარი შესაძლებლობებისა და პოლიტიკური ღირებულების ვერ შემფასებელი ირინა სარიშვილის მიერ შევარდნაძის დავალების შესასრულებლად გადადგმული ეს პროვოკაციული ხრიკი ძვირად უჯდება ქართულ საზოგადოებას პარლამენტში ოპოზიციური სპექტრის არ არსებობის სახით. 
“მრეწველები”, “ახალი მემარჯვენეები” და “ბურჯანაძე – დემოკრატები” ჩემი აზრით უნდა გაერთიანდნენ ახალ საარჩევნო ბლოკში, მაგალითად სახელწოდებით “დემოკრატიული საქართველო”, რომელიც ახალ პარლამენტში იქნებოდა დემოკრატიული, ლიბერალური პრინციპების გამტარებელი და ცენტრისტულ ნიშას ამოავსევდა.
Dდა ბოლოს ყველაზე მკვეთრად გამოხატულმა მემარჯვნენე ძალამ სახელწოდებიდან უნდა მოიხსნას “სააკაშვილი” და დასტოოს მხოლოდ “ნაციონალური მოძრაობა” და ჩემი აზრით იგი არჩევნებში აუცილებლად ცალკე სიით უნდა წავიდეს, რაც შემდგომში თანამშრომლობას სრულიადაც არ გამორიცხავს. პირიქით ძალიან კარგი იქნება, თუ ითანამშრომლებენ დემოკრატებთან. მაგრამ თუ ერთი სიით გავლენ, უკვე არჩევნების შემდეგ, ნებსით თუ უნებლიეთ, მათ შორის აუცილებლად გაჩნდება ბზარი. ასეთია პარტიული ბრძოლა და კონკურენცია. ასე წარმოქმნილი დაპირისპირება კი უფრო არა სასურველია ხოლმე და ხშირ შემთხვევაში საგრძნობლად ამცირებს კონსტრუქციული თანამშრომლობის შესაძლებლობებს. 
აქ კიდევ ერთი მომენტია საქართველოსთვის მეტად მნიშვნელოვანი – შემდგომში ეს შეიძლება გახდეს საწინდარი რეალური, ძლიერი, მსხვილი ორპარტიული სისტემის შექმნისა ქართულ პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ასეთი პრეცედენტი აიძულებს სხვა წვრილ-წვრილ პარტიებს გაერთიანდნენ (სხვა შემთხვევაში პარლამენტს გარეთ დარჩებიან), კარგი ფონი შექმნან და აქტიურად ითანამშრომლონ. 
გარდა ამისა, თუ ორი სიით გავლენ, ეს მათ უფრო მეტ მანდატს მოუტანთ პარლამენტში, ვიდრე ერთიანი სიით მონაწილეობა. ელემენტარულად: ერთი სიის შემთხვევაში “ნაციონალური მოძრაობა” მიიღებს ხმების იგივე რაოდენობას, რასაც მიიღებს ორი სიის პირობებში. ორი სიის შემთხვევაში კი “ნაციონალების” მანდატებს კიდევ დაემატება 10-20 %-მდე. არ მესმის, სახელისუფლო ძალებმა რისთვის უნდა დაკარგონ მანდატების ეს რაოდენობა? მათ პარლამენტში ძლიერი ფრაქცია სჭირდებათ, რადგან ცხოვრებაში გასატარებელი აქვთ უმძიმესი და ურთულესი რეფორმები, შეიძლება არა პოპულარულიც. ძლიერი უმრავლესობის გარეშე ამას ვერ გააკეთებენ. და რაც მთავარია, ცალკე სია არავითარ საფრთხეს არ უქმნის არც უმაღლესი თანამდებობების განაწილებას; მხედველობაში მაქვს მოლაპარაკება - ბურჯანაძე პარლამენტის თავმჯდომარედ და ჟვანია პრემიერ-მინისტრად. თან ასეთი თანამშრომლობა პარლამენტში სამაგალითო იქნება სხვა პოლიტიკურ ძალებისთვის.
ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარემ, ზურაბ ჭიაბერაშვილმა, გააკეთა განცხადება ცსკ-ს პოლიტიკურ ორგანიზაციათა პარიტეტულ პრინციპზე გადახალისების შესახებ და მისი გაძლიერება იუსტიციის სამინისტროსა და კონსტიტუციური სასამართლოს წარმომადგენლებით. ეს პრინციპულად ახალი და მისასალმებელი მიდგომაა საკითხისადმი და საჭიროა, რომ ეს პრინციპი ბოლომდე გატარდეს. ეს მოგვცემს არჩევნების ღიად და გამჭვირვალედ ჩატარების საშუალებას.
პროპორციულ არჩევნებში “გასათამაშებელია” 150 მანდატი, რადგან 75 მაჟორიტარი ახალ პარლამენტში უკვე არჩეულია. რამდენად არის იურიდიულად გამართლებული და დასაშვებია თუ არა საკითხის ასეთი გადაჭრა? რბილად რომ ვთქვათ ორჭოფული სიტუაციაა, მაგრამ ეს არის დღევანდელი რეალობა და იგი ისეთი სახით უნდა მივიღოთ როგორიც არის. ახლა ძნელია იმის დადგენა არჩევნების შედეგების არ გაუქმება ამ, მაჟორიტარულ, ნაწილში შეცდომა იყო, თუ წინასწარ გაანგარიშებული სვლა. 
რადგან უკვე აღარავინ არ დაობს იმის შესახებ, რომ საქართველოში წლების მანძილზე ხდებოდა არჩევნების შედეგების გაყალბება და ზოგიერთ პარტიას აქვს თუნდაც ფორმალური საფუძველი, რომ განაცხადოს: სამართლიანი არჩევნების შემთხვევაში ჩვენც მოვხვდებოდით პარლამენტშიო - ალბათ სასურველი იქნებოდა ყველა პარტია ერთნაირ სასტარტო პირობებით შედგომოდა ამ ახალ და მჯერა, რომ გაუყალბებელ არჩევნებს, რადგან დღეს სახეზეა ნამდვილად ერის ნდობის მანდატით აღჭურვილი პარტია და მას არჩევნების გაყალბება ნამდვილად არ სჭირდება. ამდენად იმის მტკიცება, რომ აპრილში ან მაისში არჩევნების გადატანა რაიმეს შეცვლის გულუბრყვილობაა ერთის მხრივ და მეორეს მხრივ იმის იმედი იქნებ ორი-სამი თვით მეტ დროში რაიმე ნეგატიური მომენტი გაჩნდეს, ან გააჩინონ ჩვენმა “მეზობლებმა” და ამ ფონზე მაინც მოვახერხოთ ელექტორატის რაღაც ნაწილის გადმობირებაო. მცდარი ტაქტიკაა და კიდევ უარესი – საქართველოსთვის წამგებიანი სტრატეგიულად. 
ვისურვებდი, რომ ყველა პოლიტიკურ ძალას, ყველა პოლიტიკურ მოღვაწეს ეპოვოს საკუთარ თავში ძალა და პატიოსნება, რომ აღიაროს – დღეს ერმა მიხეილ სააკაშვილს გამოუცხადა ნდობა და მოემზადონ მასთან კოსტრუქციული თანამშრომლობისათვის, თუნდაც ოპოზიციის (რაც შეიძლება უფრო სასურველიც კი იყოს) სახით და მომავალი არჩევნებისათვის.
დღეს საუბარი საპრეზიდენტო რეზიდენციის შესახებაც საკმაოდ აქტუალურია. ჩემის აზრით აქაც ზოგად სახელმწიფოებრივი პრინციპით უნდა განვიხილოთ ეს საკითხი. ერთხელ და სამუდამოდ უნდა გავაცნობიეროთ, რომ იქ იცხოვრებს არა სააკაშვილი, საქართველოს მოქალაქე, არამედ სააკაშვილი - საქართველოს პრეზიდენტი და მხოლოდ და მხოლოდ პრეზიდენტობის პერიოდში. ჩემთვის სრულიად არ არის სულ ერთი სად იცხოვრებს ჩემი ქვეყნის პრეზიდენტი, რითი იმგზავრებს, როგორ იქნება ჩაცმული და დახურული . . . ერთი სიტყვით ზომიერება დაცული უნდა იყოს, მაგრამ ზედმეტი და თვალში საცემი პურიტანიზმიც, მეორე უკიდურესობაში გადავარდნა, არ მიმაჩნია გამართლებულად. კრწანისზე უარის თქმას, მე პირადად, მხოლოდ და მხოლოდ მივესალმები, მაგრამ აუცილებლად უნდა იქნეს მოძებნილი შესაფერისი ალტერნატივა.
ქართველ ხალხს და საქართველოს ყოველ მოქალაქეს, განურჩევლად ეროვნებისა და აღმსარებლობისა ვუსურვებ, რომ ახალ არჩეულ პრეზიდენტსა და პარლამენტს, რომელსაც ისინი 28 მარტს აირჩევენ გაემართლებინოთ ჩვენი იმედები, შეესრულებინოთ ხალხისთვის მიცემული სიტყვა და საქართველო ამოეყვანოთ იმ დეპრესიიდან რომელშიც იგი შევარდნაძემ და მისმა კრიმინალურ-მაფიოზურმა ხროვამ ჩააგდო 1991-1992 წლების სამხედრო გადატრიალების, პუტჩის შედეგად.
და სულ ბოლო, რაც აუცილებლად მინდა ვთქვა შევარდნაძესთან დაკავშირებით:
 სრული გააზრებული პასუხისმგებლობით ვაცხადებ: ვისურვებდი შექმნილიყო ედუარდ შევარდნაძის პრეზიდენტობამდე და პრეზიდენტობის დროინდელი ქმედებების შემსწავლელი კომისია და მე წინასწარ ვაცხადებ თანხმობას მონაწილეობა მივიღო მის საქმიანობაში. პირობას ვდებ ვიყო ობიექტური და მიუკერძოებელი და არავითარი სხვა მოტივით გარდა სამართლიანი და კანონდაქვემდებარებული გამოძიებისა არ ვიმოქმედო.

  ვიქტორ დომუხოვსკი 
  1990წ 28 ოქტომბერს არჩეული უზენაესი საბჭოს დეპუტატი
  06.04.1993-დან – 25.11.1998-მდე პოლიტპატიმარი 
  1998 წლის 3 დეკემბრიდან პოლიტემიგრანტი პოლონეთში
22. 01. 2004 წ.